Kroniekschrijver met een relativerende knipoog

‘Emma’ van Sander van Walsum geeft inkijk in jaren zeventig

Door Peter le Nobel

Sander van Walsum. Foto: Peter le Nobel
Sander van Walsum. Foto: Peter le Nobel

Amsterdam – Sander van Walsum heeft met zijn tweede roman ‘Emma’ wederom gekozen voor een verhaal in een historische context, en die lijn wil hij bewust voortzetten in zijn volgende romans. “Ik wilde ooit een groot schilder worden”, maar ook met de pen blijkt hij decennia raak te kunnen schetsen. Ditmaal de jaren zeventig.

“De eerste zinnen van mijn debuut heb ik ooit op een bloknootje in de trein geschreven”, zegt Van Walsum. “Als correspondent voor de Volkskrant ging ik terug naar Berlijn en ik had net een gesprek met uitgeverij Atlas achter de rug. Ze hadden mij gevraagd een boek over Pruisen te schrijven, maar ik maakte kenbaar dat het mij aan tijd ontbrak om alles goed te documenteren. Bovendien was er net al een heel goed boek over verschenen.”

In de marge van het gesprek gaf hij aan om misschien iets met jeugdherinneringen te doen. Hij begon wat te krabbelen en de eerste 34 pagina’s stuurde hij naar de uitgever. De aanzet viel in goede aarde en zo werd ‘De Afslag‘ gepubliceerd, een verhaal over een dorp die in de jaren zestig wordt ingehaald door de moderne tijd.

Personages

“Toen al viel het me op: als je je personages eenmaal kunt visualiseren en zij enigszins geloofwaardig zijn, als je je goed in ze kunt verplaatsen, dan gaan ze met je verhaal aan de haal.”

De kritieken op het boek waren zeker niet onaardig, maar sommigen verweten de schrijver dat de personages teveel in dienst stonden van de historische context. In ‘Emma’ is dat allerminst het geval: levendige personages en vooral levendige dialogen, die de lezer verleiden om ze grinnikend hardop voor te lezen, vooral als echtgenoot Cees zijn gloedvol betoog vol lange, cynische volzinnen houdt tegenover de huwelijkstherapeut.

Emma krijgt in de loop der tijd steeds meer het gevoel dat ze de eerste jaren van haar huwelijk bewusteloos heeft doorgebracht. Zij wil haar relatie nieuw leven inblazen en wordt daarin opgestookt door haar feministische vriendin Hester. De huwelijkstherapeut maakt de relatie er niet beter op, nu hij er een opmerkelijke behandelmethode op nahoudt: het uitlokken van een zuiverend conflict. Uiteindelijk loopt het huwelijk op de klippen, maar later ontmoet Emma haar Cees weer, tijdens de tweede grote kerndemonstratie.

Inkijk

Geeft ‘De Afslag’ een beeld van de jaren zestig, ‘Emma’ geeft een inkijkje in de jaren zeventig, inclusief zitkuilen, maar inScannen0002 het laatste verhaal krijgen de personages veel meer de ruimte. “Je leunt voor een deel op jeugdherinneringen en in de jaren zestig was ik nog een kind. Als adolescent, in die jaren zeventig, heb je al wat levenservaring opgedaan en heb je meer oog voor de werking van menselijke verhoudingen en de dynamiek van het huwelijk, dat in ‘Emma’ een belangrijk thema is.” En het verhaal speelt zich niet af in een dorpsgemeenschap, maar in een gezin, waardoor meer gelegenheid is de karakters uit te werken.

Het huwelijksthema is niet zomaar uit de lucht komen vallen. “Mijn ouders zijn gescheiden, maar veel later: in 1987. Ik vond het volledig onnodig en het was pijnlijk om te zien hoe mensen elkaar het leven zuur maakten. Het heeft mijn moeder ook totaal geen geluk gebracht. Mijn vader heeft nog wel zijn draai gevonden, maar mijn moeder is nu een bittere vrouw alleen. Mijn personages komen nog bij elkaar. Dat is misschien een wens van mij: zo had het moeten aflopen. Aan de andere kant: in het begin dacht ik onder het schrijven nog wel aan mijn ouders, maar na een hoofdstuk of twee al niet meer. Het verhaal kreeg een eigen wending.”

Reeks

Van Walsum is van plan nog zeker twee boeken te schrijven, over de jaren tachtig en de jaren negentig. “Dat lijkt me echt heel aantrekkelijk. Ik ben al bezig met het derde boek, met als werktitel ‘Verwende jongens’. Het is een beschrijving van een generatie die begint te studeren in de nasleep van de onbegrensde mogelijkheden van de arbeidsmarkt en afstudeert op het moment dat die markt op slot gaat. Eindeloos cultiveren ze dat er toch geen plek voor hen is en als ze een baan hebben, dan gaan ze er door een kernramp toch wel aan. Een aantal komt ook nooit meer aan het werk na een schokkende werkervaring.” In die tijd wilde Van Walsum doorbreken als kunstschilder en schilderde hij buiten, in de straten van Utrecht. “Ik ging er echt vanuit dat op een dag een oude dame wel onder de indruk zou zijn van mijn werk en me de rest van mijn leven wilde onderhouden.”

De jaren negentig zal een beschrijving zijn van de periode dat mensen hun eerste huis krijgen en hun eerste kinderen. “ Een persoonlijke onthutsende ervaring. Elk weekend had je wel een huwelijksvoltrekking waar je moest komen opdraven. Grote feesten, want het was de tijd van het snelle geld, maar de meeste huwelijken liepen in de eerste vijf jaar stuk of vertoonden al scheuren op de eerste dag.”

Persoonlijk

De schrijver volgt zo de decennia vanuit zijn eigen ervaringen, en probeert in ieder boek de sfeer van de tijdgeest over te brengen, steeds met een relativerende knipoog. “Dit is het moment waarop geschiedenis me interesseert: hoe houdt een individu zich staande en blijft hij overeind staan in de maalstroom van de tijd?” In dat opzicht blijft de oorlog voor Van Walsum de meest interessante periode. “Voor heel veel historische ontwikkelingen kun je je afsluiten, maar niet voor de bezetting. Die raakte je in het dagelijks leven.” Dat staat ook beschreven in het laatste hoofdstuk van het boek, als Emma door jongere activisten wordt gevraagd hoe de roerige jaren zestig was.

‘Voor mijn moeder was dát het fijne van de jaren zestig. Vroeger werd je rechtstreeks door de actualiteit geraakt, zei ze, of je wilde of niet. De grote gebeurtenissen van haar tijd kon je niet negeren. Niemand ontkwam aan de grote depressie of de Duitse bezetting. Maar in de jaren zestig ontging het nieuws van de dag je volkomen als je geen krant las, niet naar de radio luisterde of televisie keek. Mijn moeder heeft volop van dat voorrecht genoten.’

Hotel in oorlogstijd

Van Walsum is niet van plan om nog een extra boek aan de op dat punt rijk gevulde boekenkast van de Nederlandse literatuur toe te voegen. Hoogstens over de Frans-Duitse oorlog die in 1870 uitbrak. Voor die roman wil Van Walsum wel heel nauwkeurig onderzoek verrichten, ter plekke. “Er is een heel bekend schilderij van Monet, ‘ Hôtel des Roches Noires’, dat hij heeft geschilderd in Trouville aan de Normandische kust, aan het begin van de zomer als alles nog rijp is van verwachting. Enkele maanden later barstte alles los. Ik ben heel benieuwd hoe het daar in dat hotel in die dagen aan toe moet zijn gegaan.”

____

Sander van Walsum, ‘Emma’, Uitgeverij Atlas, 238p., ISBN: 978-90-450-1598-9. Prijs: 18,90 euro.