De rol van Josine in het werk van Martinus Nijhoff
Door Peter le Nobel
Utrecht – De Utrechtse periode van Martinus Nijhoff bleek een van zijn meest inspirerende, maar minst beschrevene te zijn in de publicaties over deze grote dichter. Filosoof en literatuurhistoricus Niels Bokhove heeft daar met een uiterst leesbaar boekje verandering in gebracht, en is meteen tot de ontdekking gekomen dat Nijhoff in de Domstad een belangrijke muze had: Josine van Dam van Isselt.
“De aanleiding voor dit boek was een verhuizing”, zegt Bokhove. “Het literair theater Salon Saffier van mijn vrouw moest verhuizen van de Nieuwegracht naar de Herenstraat 29. Daarnaast blijkt de vriendin van Nijhoff te hebben gewoond. Ik ben spontaan een en ander gaan uitzoeken. Dat ligt nu eenmaal in mijn natuur. Voor ik het wist had ik genoeg materiaal voor een boek.”
Bokhove wist wel vaag dat Nijhoff een tijd in Utrecht had gewoond, maar die periode is met nogal wat mythes omgeven. Ook de rol van zijn vriendin Josine van Dam van Isselt was lange tijd onduidelijk, niet in de laatste plaats omdat de docente klassieke talen van het Stedelijk Gymnasium discreet was in haar relatie met de dichter. Bovendien was Nijhoff sinds 1916 al getrouwd. Het was een ‘moetje’ en uiteindelijk bleek de vrouw lesbisch te zijn. Een huwelijk met weinig perspectief, maar dat wel pas in 1952 werd ontbonden.
Ontmoeting
In 1932 leerden Nijhoff en Josine elkaar kennen in Parijs, waar Nijhoff al sinds de jaren twintig graag kwam. ‘Jootje’ was daar op studieverlof. Een jaar later kwam de dichter al in Utrecht te wonen, steeds op een andere plek. Na het overlijden van zijn moeder en vlak daarop van zijn broer in Nederlands-Indië wilde Nijhoff niet langer in Amsterdam blijven. Hij wilde in een andere atmosfeer verkeren, weg van het verdriet.
In 1939 werd Nijhoff gemobiliseerd en werd de reservekapitein gelegerd in het oosten van het land. “Hij zat bij de genie”, zegt Bokhove, “en tijdens het opblazen van een spoorbrug bij Oosterbeek kreeg hij een scherf van een eigen granaat in zijn voet. Om te herstellen is hij een aantal maanden bij zijn vriendin aan de Herenstraat ingetrokken.”
Tot 1941 woonde Nijhoff in Utrecht, en in die periode ontstonden zijn belangrijkste werken, waaronder de gedichten ‘De moeder de vrouw’, ‘ Het kind en ik’ en ‘Awater’. In het gedicht wordt verwezen naar tien locaties in de stad. Aan de hand van zijn woonadressen en aan de hand van het laatste gedicht heeft Bokhove twee wandelroutes in zijn boek uitgewerkt.
Muze
Josine van Dam van Isselt blijkt een belangrijke rol te hebben gespeeld in zijn werk. Het gedicht ‘Idylle’, over een soldaat die nog een keer bij zijn vriendin thuis op krachten mag komen, verwijst volgens Bokhove ongetwijfeld naar de periode dat Nijhoff bij zijn vriendin inwoonde, en het sonnet ‘Impasse’ over twee geliefden in de keuken verwijzen naar de twee geliefden in de keuken van Josine. “Dat heb ik bevestigd gekregen van een ex-collega van Josine.”
Ook in de vertalingen uit het Grieks van ‘Epitrepontes’ van Menander en ‘Ifigeneia in Taurië’ van Euripides heeft Josine een belangrijke rol gespeeld. “Haar nicht, Jet van Dam van Isselt, heeft naar aanleiding van een vraag van mij 46 brieven van Nijhoff aan Josine ontdekt. Uit zijn antwoorden blijkt dat hij blij was met haar commentaar op de vertalingen. Deze brieven zullen ongetwijfeld naar het Letterkundig Museum gaan.”
Uiteindelijk liep het mis met de relatie: in de zomer van 1947 liepen ze met hun tweeën door Den Haag. Vanuit het niets zegt Nijhoff: “Het is uit.” De hele weg naar huis in de trein is Josine in tranen, waarop Nijhoff met zijn hand haar wangen droog veegt. “Hij was ongelofelijk lomp tegenover vrouwen, vooral tegenover haar”, zegt Bokhove. Nijhoff had in die tijd opnieuw een verhouding met Georgette, met wie hij eerder in 1930 kortstondig een relatie had. Josine ging een jaar lang op studieverlof om bij te komen van de klap. De muze van Utrecht bleef altijd vergeefs hopen dat haar ‘Pom’ ooit bij haar zou terugkeren.
—-
Niels Bokhove, ‘Awaters spoor, Literaire omzwervingen door het Utrecht van Martinus Nijhoff’, Uitgeverij Bas Lubberhuizen, ISBN: 978 90 5937 213 9. Prijs: 17,90 euro.
Op zondag 25 april van 15.00 tot 17.00 uur is er een boekpresentatie in literair theater Salon Saffier aan de Herenstraat 29 (poortje naast nummer 27) in Utrecht. Niels Bokhove vertelt over zijn boek en acteur Boris van den Wijngaard vertolkt fragmenten uit het gedicht Awater. Bovendien is er een expositie en filmbeelden te zien. Zie ook www.salonsaffier.nl