Een schreeuw in de Tuin van Eden

Thierry Deleu is onder de indruk van de bundel 'Tuin van Eden' van Tine Hertmans.
Thierry Deleu is onder de indruk van de bundel 'Tuin van Eden' van Tine Hertmans.

Door Thierry Deleu

Oostduinkerke – Tuin van Eden van Tine Hertmans is een ‘document humain’, een getuigenis. Hoeveel sterker zijn haar woorden, – zij die zelf slachtoffer is geweest, – dan de uitleg die hulpverleners vaak verstrekken, hoe goed zij het ook menen. Haar woorden zijn geschreven met de kracht van woede, onmacht en schuldgevoel.

De toelichting die de dichteres bij haar bundel geeft, is niet alleen mooi verwoord, maar zij omschrijft ook treffend haar missie en de wijze waarop zij die in poëzie structuur geeft, een schoolvoorbeeld van hoe inhoud en vorm één kunnen zijn.

Doorstaan leed representeren is een daad van moed, van durf ook om het stilzwijgen te doorbreken. Tine Hertmans vond dat de tijd rijp was om dit te doen. Op haar manier. Door middel van wat zij het beste kan: de poëzie. Zij wil niet alleen zichzelf bevrijden, proberen die knagende pijn los te laten, “out with it!”, maar met haar bundel wil zij ook alle slachtoffers eren, in het bijzonder diegenen wier stem nooit is gehoord.

Tuin van Eden is een poëtisch pamflet tegen diegenen die kinderen, – vaak jonge kinderen, – misbruiken of misbruikt hebben.

In het openingsgedicht dat de titel van de bundel draagt, voel je hoe wanhoop tergend traag hoop wordt, hoe de dichteres lijdt, elke dag, dagen na elkaar, – levenslang, – hoe zij hunkert naar verlossing, maar weet dat alleen de dood haar echt bevrijden kan.

op een dag ben ik vrij van zorgen

dan slaap ik vredig onder jouw voeten, morgen

(p. 5)

Hoe schrijnend verwoordt zij incest, hoe sterk voel ik mijn lichaam ineenkrimpen, mijn geest zich in mist hullen, dit is geen poëzie, dit is veel meer, dit is de klaagzang van een stervende zwaan, dit is tragiek zoals ik nog niet van een dichter heb gelezen, dit is verwoorde treurigheid die je raakt tot in de vezels van je ziel.

als ik mijn ogen sluit, zie ik nog steeds die grijnzende grimas

ik raak het nooit meer kwijt, ik word niet meer degene die ik was

(p. 10)

Getuigenis

Tuin van Eden is een getuigenis die je niet meer loslaat, je wordt erdoor bevangen en gevangen, ware het niet dat het om poëzie gaat en ik de bundel recenseer, ik zou hier honderduit mijn verachting, mijn afkeer, mijn hoon, uitschreeuwen over hen die kinderen misbruiken. Ik zou vooral diegenen die ons de les lezen, met striemende woorden veroordelen en vervloeken. Maar dit is niet de plaats en ook mijn opdracht niet.

Wanneer de dichteres de liefde vindt, wordt zij geconfronteerd met haar onmacht. Zij is angstig, zij voelt zich klem gezet, zij heeft hartkloppingen, zij is vertwijfeld:

haar kille lichaam raakt zijn warme huid

ze schrikt heel even, ontspant en rekt zich uit


hij houdt van haar en zij van hem

waarom zit voelen in een gevangenis klem


haar ogen staren in het nachtelijk duister

ontdaan is de realiteit van glans en luister

(p. 11)

Roeping

In deze bundel, waar het leed in zoveel onverwachte gedaanten de dichteres overvalt, – incest, wankel evenwicht, miskraam, ziekte, kanker, chronische vermoeidheid, – is de gestigmatiseerde Hertmans een woordkunstenares bij de gratie Gods, al weet ik dat deze uitdrukking alleen nog overleeft als historisch en cultureel gebruik. Ik vind ze bij deze dichteres als uitdrukking van een roeping.

Ik bewonder enerzijds haar moed en anderzijds haar talent. Ik zal mij in deze recensie verder beperken tot dit aspect van haar wezen.

Zij koos voor haar gedichten strofen van twee versregels met eindrijm. Een bewuste keuze om het korset waarin ze zich gevangen voelt, ook in de vorm op te roepen. Geen keuze van het gemak maar een uitdaging om, ondanks de vormbegrenzing, toch poëzie te schrijven die je pakt. Soms krijg ik de indruk dat zij door dit veelvuldig eindrijm haar leed wil indammen in zichzelf, als het zingen van liederen door slaven en galeiboeven. Zij ontgrenst haar boodschap, zij maakt haar aanklacht universeel, zij nodigt uit om mee te zingen in het koor der hetaeren, hier: de slavinnen, slachtoffers van macht en lust.

hij regeert vanuit de hel, rusteloos op zoek naar zijn beloning

in het duister is hij heerser, hier is hij de koning

(p. 17)

ik, geofferd aan de god eros

mijn schreeuwen uitdeinend in de kosmos


ik, onrijpe vrucht van de boom geplukt

gewelddadig afgerukt


voor niets ontziende goden

die onschuldige kinderzielen doden

(p. 21)

Gevoelswaarde

Tine Hertmans slaagt erin, in de weinige ruimte die zij in een gedicht tot haar beschikking heeft, zoveel mogelijk betekenis en gevoelswaarde op te roepen.

Hoewel zij koos voor eenvoud in strofe-indeling, metrum, rijm, alliteratie, assonantie, enerzijds en anderzijds zich als dichter begrenst, zelfs isoleert, weet zij op meesterlijke wijze indrukken, innerlijkheid, verlangens, gevoelens, dromen uit te drukken. Haar poëzie kenmerkt zich door herhaling: inhoudelijk komt het thema van het lijden op verschillende manieren, in woorden en beelden, aan de orde. Herhaling die bijdraagt aan de samenhang en eenheid binnen elk gedicht.

Hertmans weet ook haar gekwetst ratio te bewegen tot ambiguïteit, – en dit maakt haar poëtische outing zo indrukwekkend mooi, – zij is een vakman die haar piëta de mooiste uitstraling geeft van schrijnend leed. Haar poëzie is schrijn in “schrijnende pijn” die zij met zin voor kunst in een “schrijn” bewaart (elke gedicht in het bijzonder en de bundel in het algemeen).

schrijnende wonden wegens seksueel uitgebuit

onpeilbaar verborgen, diep onder de plooien van mijn huid

(p. 28)

van kleins af aan geleerd mijn lichaam systematisch te negeren

geen wonder dat mijn lijf zich ooit tegen mezelf zou keren

(p. 33)

dragend ongewild mijn stigma

illusie, opstand begraven onder flegma


met mijn rugzak vol verdriet

zal ik gaan tot daar waar je me niet meer ziet

(p. 35)

Schreeuw

Tuin van Eden is de schreeuw van een getormenteerde ziel en een gehavend lichaam. Ik zal de bundel koesteren in mijn hart en mijn pen zal nog dikwijls woorden eruit reproduceren. Tine Hertmans heeft in de complexiteit van haar leed de gave van de dichtkunst gevonden, voor haar misschien een magere troost, maar toch een troost waar velen zich aan kunnen laven.

—-

Tuin van edenPaperback, 64 blz.

Rechtstreeks vooraf te bestellen bij Tine Hertmans (gesigneerd exemplaar) via mailadres: tony.de.bruycker@pandora.be

Publicatiedatum: maart 2011.

Boekprijs: € 14 (excl. verzendkosten)