Conny Braam: ‘De overheid als drugsbaron’

Nederland had grootste cocaïnefabriek

Door Peter le Nobel

"Sinds de loopgraven is oorlog sterk met drugs verweven", zegt Conny Braam. Foto: Peter le Nobel
"Sinds de loopgraven is oorlog sterk met drugs verweven", zegt Conny Braam. Foto: Peter le Nobel

Santpoort-Noord – Stapels lijken voor een loopgraaf in België. Als de ene rij is neergeknald, klimt de volgende lichting soldaten uit de loopgraven. Wat bezielde hen in die Eerste Wereldoorlog om zo over hun dode dorpsgenoten, hun familie, hun vrienden heen te klimmen? De lezer die zich dit verbijsterd afvroeg op het oude slagveld in België, heeft het antwoord gevonden dankzij het nieuwste boek van Conny Braam: door cocaïne.

‘De Handelsreiziger van de Nederlandsche Cocaïne Fabriek’ schetst het onthutsend beeld van een fabriek bij een zijrivier van de Amstel die dankzij de Nederlandse neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog aan alle oorlogvoerende landen drugs kon leveren en zo uitgroeide tot de grootste cocaïneproducent ter wereld. “Je kunt wapens nog zo modern maken, maar als een soldaat doodmoe is of verlamd is van angst, dan heb je er nog niets aan”, zegt Conny Braam. En dus werd gebruik gemaakt van deze paardenpepmiddel.

Bij toeval is Braam op deze fabriek gestuit. Naar aanleiding van een eerder boek wist ze dat het Noordzeekanaal grotendeels was gefinancierd door opium, wat weer werd geproduceerd in Nederlands-Indië. “Maar ik heb niks met Indië; ik heb er geen familie, ik ben nooit naar Indonesië geweest, en je moet wel iets met dat land hebben om erover te kunnen schrijven. Ik heb nog overwogen om er naartoe te gaan, maar je zult nooit het land zien zoals het er aan het begin van de vorige eeuw uitzag.”

Zij las echter een proefschrift van een criminoloog die onderzoek heeft gedaan naar de geschiedenis van het drugsbeleid, en in dat boek stuitte ze op een aantal pagina’s waarin de cocaïnefabriek beschreven stond. “Aan de Weespertrekvaart, waar nu de Hell’s Angels zitten, in de buurt van de Weesperzijde, waar ik een aantal jaren heb gewoond.” Daarop had ze voldoende aanknopingspunten, waardoor ze niet alleen historisch verantwoord, maar ook met voldoende inlevingsvermogen in haar karakters het verhaal kon schrijven.

Zo ontvouwt zich de geschiedenis van de opportunistische handelsreiziger Lucien Hirschland, die de ‘medicijnen’ aan de man moet brengen en meer oog heeft voor zijn provisies dan voor de wereldpolitiek. Daardoor kan hij wel zijn felbegeerde Harley Davidson kopen. En de geschiedenis wordt beschreven van de even oude Robin Ryder, die, ooit onderwijzer, door een granaatinslag de helft van zijn gezicht kwijt is geraakt en uiteindelijk knetterverslaafd aan de cocaïne is. De drug die hem de nodige vechtlust moet geven is nu zijn remedie tegen de pijn van zijn lichaam, van de verschrikkelijke beelden die hem teisteren, en tegen het verlies van zijn onschuld, van zijn vriendin, zijn hoop en zijn toekomst. “In een ziekenhuis in Berlijn bleek na de oorlog tienduizend soldaten te zijn ingeschreven om van de verslaving af te komen. In krantenberichten, uit Londen, Duitsland, Tsjechië, talloze landen, wordt gesproken over een levensgroot verslavingsprobleem. Tienduizend tot honderdduizend soldaten moeten verslaafd zijn geweest.” Braam is dan nog voorzichtig in haar schatting.

Winst

Met het boek maakt Braam duidelijk dat winst genadeloos boven ethiek ging. Van onwetendheid over een relatief nieuw ‘medicijn’ kan voor de oorlog al geen sprake zijn. Reeds in die tijd werd gewaarschuwd voor de verwoestende effecten van cocaïne. Bovendien, de fabriek maakte tot 1925 doorlopend winst op deze drug, terwijl de oorlog al jaren was afgelopen. Het kan niet anders dan dat de onderneming een grote verslaafdenmarkt had gecreëerd.

In de veertiger jaren ging het de Nederlandse Cocaïnefabriek opnieuw voor de wind. De onderneming legde zich toen toe op de productie van amfetaminen, de pepdrug in de Tweede Wereldoorlog. “Omdat Nederland bezet was, is het wel duidelijk dat de fabriek alleen aan de Duitsers kon leveren’”, zegt Braam, “maar het bedrijf heeft na de oorlog nooit verantwoording hoeven af te leggen.”

Onderzoeken

Opmerkelijk is hoeveel feiten Braam boven tafel heeft weten te halen, waar dan ook jarenlang onderzoek aan is voorafgegaan. “Je kunt niet zomaar overal binnenlopen met de vraag of iemand gegevens heeft over de rol van de cocaïne in de Eerste Wereldoorlog. Het is een pijnlijk onderwerp. Je moet de vragen omzichtig stellen.”

"In Engeland wordt al gesproken over een 'explosive book'." Foto: Peter le Nobel
"In Engeland wordt al gesproken over een 'explosive book'." Foto: Peter le Nobel

Onder meer is duidelijk geworden dat de Nederlandse overheid steevast een bedenkelijke rol heeft gespeeld. Hoewel Nederland bij het uitbreken van de oorlog een exportverbod afkondigde, kreeg de fabriek na een noodbrief (de voorraden zouden aan bederf onderhevig zijn) binnen luttele weken na de afkondiging clementie van het Ministerie van Handel. Bovendien maakte de Nederlandse staat weinig haast met de ratificatie van het Opiumverdrag, dat de productie en distributie van drugs aan banden zou moeten leggen. Nederland beloofde andere landen daarvoor te benaderen, maar uiteindelijk kreeg het verdrag werking dankzij de toenmalige Volkenbond, de voorloper van de Verenigde Naties.

Het uitpluizen door Braam heeft eerder succes gebracht. Het boek ‘Het schandaal’, als onderdeel van de ‘IJmuider trilogie’, heeft ertoe geleid dat er per 1 januari 2010 een wetenschappelijk onderzoek begint naar de ‘Velser affaire’ in de Tweede Wereldoorlog, waarbij een Nederlandse verzetsgroep joden, communisten en linkse idealisten bij de Duitsers zou hebben verraden.

Braam weet niet of haar nieuwste boek in Nederland ook tot een onderzoek zal leiden. “Tot nu toe is er vanuit de overheid een oorverdovende stilte, maar Nederland heeft met onder meer de slavernij en de apartheid al weinig om trots op te zijn, dus ik kan me voorstellen dat men dit niet ook nog eens wil oprakelen. Ik verwacht eerder een onderzoek in Engeland, waar al gesproken wordt over een ‘explosive book’.”

Heden

De rol van drugs in een oorlog is geen sinister verschijnsel uit een verleden die alleen overleden schimmen zich kunnen herinneren. “Denk aan de heroïne in de Vietnamoorlog, de Afrikaanse kindsoldaten die stijf staan van de drugs, en de verslavingsproblemen van Nederlandse soldaten die terugkeren vanuit vredesmissies.”

Blauwhelmen willen nu met haar in contact te komen om te praten over hun drugservaringen. “Ik moet ze nog spreken, dus ik weet niet wat zij willen zeggen.”

De Eerste Wereldoorlog was de eerste, moderne vorm van oorlogsvoering die de wereld heeft gekend. Prijzenswaardig is de manier waarop de schrijfster de volslagen naïviteit schetst van zowel soldaat Robin Ryder als zijn familieleden, vooral van zijn vader, in een klimaat waarin niet leuk meedoen aan een oorlog ongeveer gelijk staat aan lafheid en landverraad ineen. Na de loopgraven is die naïviteit voorgoed verdwenen en speelt drugs steevast een rol in gewapende conflicten. Om het vol te houden in de strijd of om te ontsnappen aan de gruwelijke beelden die zogenaamde sophisticated high tech teweeg brengt.

—-

Braam_DeHandelsreiziger 2.inddConny Braam, ‘De Handelsreiziger van de Nederlandsche Cocaïne Fabriek’, Uitgeverij Nieuw Amsterdam, ISBN: 978-90-468-0675-3, 416p., prijs: 19,90 euro.

Meer weten over de persoon Conny Braam en haar levensloop? In een interview in de Tribune van de SP staat een en ander helder en beknopt een rij. Zie http://www.sp.nl/nieuws/tribune/200804/conny_braam.shtml